Pau Artigas GFDL CC-BY-SA-3.0
Pau Artigas GFDL CC-BY-SA-3.0

Sorbeltz arrunta (Apus apus)

Apodidae, Mikropodiformeak

Beste izen batzuk: Abijoi, Ainhara beltz, Apeztxori, Arrantxori, Artxilloi, Belentzario, Beltxijoi, Bentzajo, Brintzario, Elai beltz, Elizelai, Eliztxori, Enara beltz, Enara handi, Erlai, Ermitario, Hegabera beltz, Irrigo, Kañabra, Kanpantxori, Kataka, Kirrillo, Kirriskillo, Kirrizkarro, Kriku, Martin, Mitxigu, Sorbeltz, Txenara beltz, Txio, Txirri, Txirribirri, Txirrin, Txirriño, Txirrio, Txirritxaldo, Xoribeltx, Zirringilo, Zirrizkilo.
Euskarazko izendegi osoa »

Beste hizkuntzetan

  • Gaztelania: Vencejo común
  • Frantsesa: Martinet noir
  • Ingelesa: Common Swift
  • Aragoiera: Falzeta
  • Katalana: Falciot negre
  • Galegoa: Cirrio común
  • Alemaniera: Mauersegler
  • Italiera: Rondone comune

Deskribapena

Itxurarengatik enarekin nahasi ohi den arren, beste talde bateko hegaztiak dira sorbeltz edo zirringiloak (apodiformeak). Airean bizitzera erabat egokitutako hegaztiak dira, hanka labur-laburrekin eta hego indartsuekin; enarek baino hego luzeagoak dituzte, eta igitai itxura dutela esan ohi da. Hegaztada ere, enarena baino arinagoa eta ahaltsuagoa da.

Bizitzaren zatirik handiena hegan igarotzen dute eta kumaldirako bakarrik pausatzen dira, arrautzak errun eta kumeak elikatzeko. Bizitzako gainontzeko zereginak hegan ari direla egiten dituzte: jan, edan eta, kumaldi-garaitik kanpo, baita lo egin ere. Airean aurkitzen dituzten intsektu txikiak janez elikatzen dira. Egunean zehar kilometroetako hegaldiak egin ditzake intsektu-hodeien bila.

Sorbeltz arrunta, beste sorbeltzekin alderatuta (sorbeltz arrea eta malkar-sorbeltza), bere kolorearengatik ezagutuko dugu, beltz-beltza baita goitik zein behetik, eztarria argixeagoa bada ere (hegan nekez nabaritu daitekeena).

Euskal Herrian

Sorbeltz arrunta udan bakarrik aurkituko dugu Euskal Herrian. Maiatza hasieran etortzen da gurera kumatzera; behin kumaldia amaituta, abuztu hasieran, berriro itzultzen da Afrikara, non urtearen zatirik handiena igaroko duen. Ia Eurasia osoan kumatzen da.

Gure nagusiek ondo zekiten bezala, maiatzeko Santa Kurutzetarako (maiatzak 3) iristen dira urtero sorbeltzak Euskal Herrira. Apirila amaieran lehenengoak eta maiatza hasierarako bertan dira denak.

Entzun

Banaketa mapa

Apus apus distribution map

Abestia - "Txirringilu festa" (Elduain, Tolosaldea)

Hona hemen Elduainen (Tolosaldea) jasotako abestia. Sorbeltzari "txirringilua" (zirringiloa) deitzen zaio bertan eta garai batean abesti hau kantatzen zuten herriko umeek. Neskatilen bertsioa hauxe omen zen:

Txirringilu festa
Elduainen gizonik ezta
Berastegin den bakarra
galtzak lotzeko gauza eztana.

Bazen beste aldaera bat, mutilen artekoa, dirudienez, non azkenengo lerroan hauxe abesten zen: jotzeko gauza eztana.

Mila esker Koldo Oriari honen berri ematearren.

Euskarazko izendegia

Mapa honetan izen nagusiak aurkituko dituzu. Datu guztiak ikusteko begiratu ondorengo taula.

Aldaera Eskualdea
Abijoi Durangaldea, Debabarrena
Ainhara beltz Zuberoa, Xiberoa herri alkargoa
Apeztxori Ultzamaldea
Arrantxori Urola-Kostaldea, Goierri
Artxilloi Debagoiena
Belentzario Lea Artibai
Beltxijoi Lea Artibai, Debagoiena
Bentzajo Lea Artibai, Debagoiena, Urola-Kostaldea
Brintzario Durangaldea
Elai beltz Arrati Nerbioi, Debabarrena, Gorbeia Inguruak, Gernika-Bermeo
Elizelai
Eliztxori Aralarko Iparraldea, Gernika-Bermeo
Enara beltz Debabarrena, Lea Artibai, Auñamendi, Goierri, Urola-Kostaldea, Aezkoa, Baztanaldea, Tolosaldea
Enara handi Goierri
Erlai Debagoiena, Gorbeia Inguruak
Ermitario Durangaldea
Hegabera beltz Debagoiena, Goierri
Irrigo Donostialdea
Kañabra Bidasoa Garaia
Kanpantxori Debagoiena
Kataka Debabarrena, Urola-Kostaldea
Kirrillo Bidasoa Beherea
Kirriskillo Bidasoa Beherea, Lea Artibai
Kirrizkarro Lea Artibai
Kriku
Martin Hego Lapurdiko Hirigunea
Mitxigu Tolosaldea, Donostialdea, Urola-Kostaldea
Sorbeltz Baztanaldea, Donostialdea, Zuberoa, Bizkaia
Txenara beltz Urola-Kostaldea, Goierri
Txio Debagoiena
Txirri Durangaldea, Debabarrena, Araba, Bilbo Handia, Lea Artibai, Arrati Nerbioi, Gorbeia Inguruak, Gernika-Bermeo, Plentzia-Mungia
Txirribirri Durangaldea, Plentzia-Mungia
Txirrin Estellerriko Ekialdea, Debagoiena, Debabarrena, Ultzamaldea
Txirriño Sakana
Txirrio Donostialdea
Txirritxaldo Lea Artibai, Gernika-Bermeo
Xoribeltx Hego Lapurdiko Hirigunea
Zirringilo Bidasoa Beherea, Tolosaldea, Urola-Kostaldea, Goierri
Zirrizkilo Lea Artibai, Gernika-Bermeo
Amiloxori
Belatxiko
Burgoi Goierri
Giberri Plentzia-Mungia
Inara-sagu
Irra-irra
Kaletxori Debabarrena
Kirrikilla
Torretxori
Txarrapatari Euskal Herria
Txirrindero
Txirrista Durangaldea, Plentzia-Mungia
Txirte Plentzia-Mungia
Txitxirri Estellerriko Ekialdea
Udatxori
Zerrentxori Euskal Herria

** Eskualdea: Ahoz non jaso den.
   Grisez, zalantzazkoak edota bibliografian bakarrik jasotakoak.

Oharrak

Euskaraz hamaika izen dituen hegaztia, ez da erraza izenak eta hedadura laburbiltzea. Hona nolabaiteko azaleko sailkapen bat.

Asko-eta-asko onomatopeikoak, bere txrrrriiiii deigarrian oinarrituta:

  • Txirri, txirritxori (eta aldaerak): gehienbat Bizkaia sartaldeko hainbat ingurutan, Mungian-Uriben bereziki, baina Euskal Herriko beste hainbat txokotan ere, antzeko izenak erabiltzen dira, esate baterako: Sakanan txirriño, Legutianon txirri, Zumarraga-Urretxun txirrintxori, edo Elorrion txirribirri.
  • Txirriskilo / Kirriskilo: Lea-Artibai ia osoan horrela deitzen diote (edo aldaerak: Zirriskillo, Karraskillo, Txirritxaldo...). Seguru asko Busturialdeko herri batzuetan ere bai (Muxikan eta Ereño-Nabarniz inguruan bai, behintzat).
  • Zirringilo, txirringilo, zirrizkilo: Zarautz-Getaria-Aia inguruan eta Goierrin. Azken batean, hasieran aipatutako txirri izenaren aldaera bat dirudi (edo alderantziz).
  • Irra, irrigo, irriyo: Donostialdean, Oiartzunen, eta abar.
  • Txio: Elgetarrak, betiko moduan, berezi xamarrak dira. Enara azpizuriari egabera deitzen badiote, eta egaberari azpizuri... hortik aurrera, dena libre :-).
  • Kirrillo, grillo, kriku, krillu...: Bidasoaldean.

Beste bi hauek ere onomatopeikoak ote? Katuaren hotsa gogoan?

  • Kataki: Elgoibar-Azkoitia inguruan, eta Mutrikun.
  • Mitxigu, mitxiku: Tolosaldeko hainbat herritan, alboko Aia barne.

Gainera:

  • Artxilloi: Gatzaga eta Marin (Eskoriatza).
  • Arrandera/Arrantxori: Zumaia inguruan; baita Zerain inguruan ere.
  • Ka(n)pantxoi: Oñatin.
  • Apeztxori
  • Sorbeltza (xoribeltxa, xorbeltxa...). Hernani inguruan eta Baztan-Xareta aldean.
  • Txenada beltz (txinara beltz, enara beltz...): Azpeitia eta inguruan (Beizama, Errezil, Aizarnazabal, Aizarna, Urrestila, Matxinbenta...). Ainhara beltz, Iparraldean. Eta elai beltz (Bizkaia hegoaldean).

Maileguak diruditenak:

  • Abijoi: Eibar inguruan (Mallabia, Ermua, eta Soraluze barne).
  • Beltxijoi, beltxiju: (baita Pentzajo eta aldaerak). Bergara-Antzuolan, eta Markina-Aulesti inguruan.
  • Ermitarixo, Imintarixo: Durangaldean (Durango, Iurreta, Garai, Berriz...).